© for the ideas "Mediota", "Anty-Słownik", "Media Pieniądza i Poprawności Politycznej", "Media Przyjazne Człowiekowi"
pl MEDIOCI - książka M.M.Czarnieckiego - wezwanie do czujności i rozsądku wobec spływających na nas informacji, do zachowania krytycyzmu w rozumieniu słów - oto przesłanie tych refleksji.
nabídka
Oto jeden tekst z książki Kraków i Praga - dwie stolice Europy środkowej
Praga 1780 -1830 - sztuka i miasto
Roman Prahl
Praga w przeciwieństwie do Krakowa, w tym dramatycznym czasie historii europejskiej była politycznie i militarnie bardzo stabilnym miejscem na mapie Europy, nie pomijając epoki wojen napoleońskich. Ma to związek z tym, iż różnice pomiędzy rozwojem kulturowym obu miast były częstsze niż zgodności. We wspomnianym okresie w obu ośrodkach rozpoczęto poszukiwanie nowej drogi do przywrócenia ich dawniejszego znaczenia politycznego, a droga ta skupiła się na działaniach kulturalnych i artystycznych. Praga stała się wtedy - podobnie jak Kraków - jednym z ośrodków nowoczesnego historyzmu, także ona prezentowała się jako centrum duchowe, jako symbol kraju (względnie jako stołeczne miasto ziem korony czeskiej). Ale zarazem już wówczas miasto to, mimo że było tylko stolicą jednej z prowincji habsburskiego związku państw, rozpoczęło fikcyjne współzawodnictwo z stolicami samodzielnych krajów, akcentując swój wizerunek żywotności i aktywności. Widać to wyraźniej wówczas, gdy zajmujemy się miastem jako ośrodkiem sztuk plastycznych, a także jako środowiskiem twórczości artystycznej i jej prezentacji. Po raz pierwszy w historii są wzajemne stosunki sztuk plastycznych i miasta są tak kompleksowe, albowiem a) w ciągu kilku dekad około roku 1800 doszło do bezprecedensowej i nieodwracalnej koncentracji sztuk plastycznych w Pradze, b) te oto sztuki plastyczne wielostronnie i istotnie współtworzyły wizerunek Pragi jako odnowionego centrum kultury, jako rzeczywistej stolicy.
I. Praga artystyczna: jedna epoka i jej periodyzacja
Lata 1780 i 1830, wybrane do niniejszego tekstu obrane, to tylko przeciętne daty sygnalizujące rozpoczęcie kariery niektórych wybitnych artystów i mecenasów sztuki na praskiej scenie, ew. przybliżone daty ich zejścia z tej sceny. Początek i koniec tej epoki można by w przypadku Pragi umiejscowić nieco wcześniej, to znaczy zgodnie z bardziej powszechną periodyzacją rozwoju w Europie środkowej, czyli rozwoju od późnego Oświecenia do Romantyzmu. Istotne zmiany w Pradze artystycznej zaszły już w trakcie 70 lat XVII, a potem 20 lat XIX wieku.
Dwa dziesięciolecia końca XVIII wieku można określić jako okres przygotowawczy dla nowego funkcjonowania sztuki w Pradze, trzy następne dekady początku XIX wieku jako okres urzeczywistniania nowych idei, czasami nawet z niespodziewanymi rezultatami i następstwami. Najważniejszą cezurą tego półwiecza jest niewątpliwie rok 1800, kiedy to powołano do życia centralne "krajowe" instytucje sztuki, tzn. Galerię Obrazów a w szczególności Akademię Sztuk. Nie ulega też wątpliwości, iż półwiecze rozwoju Pragi artystycznej przyniosło głębokie zmiany w poglądach, wyrażone w działaniach trzech pokoleń artystów oraz mecenasów sztuki.
O wiele bardziej ważkie jest jednak pytanie o posiadanie swoich własnych kryteriów wartości, niż pytanie o cezury tej epoki artystycznej. Wiadomo, że starsza czeska historiografia sztuki określała okres pomiędzy epoką Baroku a epokę Odrodzenia Narodowego zazwyczaj negatywnie, właściwie jako stagnację. Czy w ogóle artystyczna Praga ,tej targanej sprzecznościami epoki miała jakiś wspólny mianownik? Mówiąc dosadniej: czy miała chociaż jakąś pozytywną charakterystykę? Ogólna odpowiedź na to pytanie zawiera się w przypomnieniu, że od Oświecenia do Romantyzmu rozgrywała się ważna faza szerszego procesu historycznego autonomizacji sztuki i emancypacji artystów. Nawet duża względność tak określonych, bardzo ogólnych procesów nie zmienia wiele w tym, iż podobna charakterystyka wyznacza także sytuację ówczesnej Pragi artystycznej.
Jeżeli chodzi o początki autonomizacji sztuki, to decydującą była tu zmiana pozycji kościoła w społeczeństwie późnego okresu Oświecenia z tym, że sekularyzacja dóbr kościelnych miała dla sztuki w Czechach, a zwłaszcza w Pradze, nadzwyczaj ważkie konsekwencje. Późne Oświecenie otwierało także nowe punkty wyjścia dla rozwoju sztuk pięknych, takie jak np. połączenie nauki rysowania z systemem edukacji, estetyzację krajobrazu (tzn. koncypowanie krajobrazu jako obrazu) oraz muzealizacja sztuk, zarówno jak i nowoczesny kult architektury jako zabytku historycznego. Ale w przeciwieństwie do wydarzeń w metropolii państwa, gdzie rozwijała się nowa architektura, a kolekcje artystyczne pokazywano publiczności, w Pradze państwową reprezentację artystyczną i politykę minimalizowano.
Odnośnie emancypacji artystów: likwidacja właściwych cechów na początku 80 lat XVII wieku, czyli przełom historyczny w dotychczasowym sposobie organizacji artystów, oznaczała potwierdzenie już istniejącego stanu, gdy tymczasem w Pradze dopiero uświadamiano sobie utratę przywilejów dla czeskich artystów, co miało związek z ich historyczną pozycją przy dworach. W Pradze konsekwencje konieczności powołania nowej samowystarczalnej organizacji artystów plastyków wyszły na jaw dopiero około 1830 roku, kiedy to podczas ostrego kryzysu w stosunkach między artystami a ich patronami arystokratycznymi przywołano wspomnienie dawnych braterstw - cechów malarzy. Okoliczność tę można chyba zinterpretować powołując się na dwuznaczność autonomizacji sztuki, albowiem podczas XVIII i XIX wieku jej odwróconym obliczem było nadanie sztuce cech mieszczańskich. Dlatego też pierwsze krytyczne uwagi na temat ówczesnego stanu sztuk plastycznych w Pradze czy też pierwsze bodźce do zmiany tego stanu nie wychodziły od rodzimej szlachty, lecz właśnie od samych artystów, i to także i ze strony badaczy czy nawet amatorów sztuki z szeregów mieszczańskich. Niemniej rozwiązanie , które łączyło się z powstaniem i funkcjonowaniem Towarzystwa Patriotycznych Przyjaciół Sztuki od 1796 roku, jednoznacznie łączyło się z arystokracją. Towarzystwo to odgrywało ważną rolę w środkowoeuropejskiej genezie sztuki od mecenatu wybitnych jednostek aż po kolektywny patronat epoki mieszczańskiej. Nie ma tu żadnego znaczenia fakt, iż wśród członków Towarzystwa istniały różnice w sposobach i w stopniu ich zaangażowania, w motywacji ich członkowstwa oraz w ich poglądach na sztukę.
Rola historyczna arystokracji rodzimej w ramach patronowania kulturze nowożytnej, a mianowicie sztukom plastycznym w Pradze i w Czechach, mogła się urzeczywistnić dopiero wskutek radykalizacji niektórych cech podstawowych tej epoki, wykraczających poza ramy własnej strefy kultury i sztuki. Do tych podstawowych cech trzeba zaliczyć przede wszystkim patriotyzm krajowy i językowo neutralny krajowy bohemizm. Na temat różnego pojmowania ojczyzny i narodu mają wiele do powiedzenia bardziej kompetentni od autora niniejszego referatu, czyli historycy ogólni. Oczywiste jest, że w Pradze chodziło nie tylko o narastający patriotyzm krajowy, ale także o patriotyzm w stosunku do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, o patriotyzm habsburskiego związku państwowego oraz też, naturalnie, o czeski nurt nacjonalny. Pomimo głębokich różnic pomiędzy tymi a innymi nurtami, ówczesna Praga stała się dla nich wspólnym środowiskiem i obiektem zainteresowania.
W przeciwieństwie do metropolii Praga, podobnie jak stolice pozostałych prowincji, mogła przyjmować na dłuższy okres obcokrajowców. Korzystnie oddziaływała także bliskość kilku znanych w świecie kurortów na zachodzie i północy kraju, gdzie bawiła międzynarodowa polityczna, arystokratyczna i intelektualna elita, często przez długi czas. Ogólnie rzecz biorąc, Praga czerpała korzyści ze swej lokalizacji pomiędzy Dreznem a Wiedniem, to znaczy na trasie obcokrajowców wędrujących w sprawach handlowych i za sztuką. Ponadto była większa niż wiele stolic licznych drobnych suwerennych państewek Europy środkowej, a to już na pewno po połączeniu miast praskich w latach 80 XVIII wieku. Pomimo że była tylko stolicą prowincji państwa, skład jej mieszkańców w zasadzie odpowiadał demografii miast stołecznych. Okoliczności te sprzyjały Pradze w stwarzaniu korzystnych warunków dla nowoczesnego "ruchu artystycznego".
II. Miasto jako obiekt sztuki
Dochodzimy teraz do udziału sztuk plastycznych w kształtowaniu nowożytniego wizerunku Pragi a zarazem do impulsów, które proponowało miasto nowemu rozwojowi sztuki. Rzeczywiście: u schyłku XVIII wieku nowa ewolucja sztuki była ściśle związana z nadzwyczajną uwagą, jaką czeska i zagraniczna publiczność poświęcała życiu Pragi, wliczając w to jej potencjał świadka wielkiej przeszłości. Najpierw , w latach 80 XVIII stulecia , popularność zdobywa artystycznie niezbyt ambitna, ale szeroko rozpowszechniona grafika, będąca dodatkiem do tekstowych opisów miasta w drukowanych przewodnikach dla zwiedzających Pragę i rejestrująca typy mieszkańców danego kraju w jego centrum. Rysunkowe uzupełnienie tzw. fizjologii miast pierwotnie rozprowadzał głównie sprzedawca uliczny. Później ukazywało się już w postaci samodzielnych druków graficznych. Prezentowano tu też stroje ludowe mieszkańców danego kraju. Kolejną, artystycznie już bardziej zaawansowaną warstwę twórczości spotykamy pod postacią kolorowanych wedut Pragi, popularnych od początku 90 lat XVIII wieku, czyli po praskiej koronacji monarchy na króla czeskiego. Aż wreszcie od połowy lat 90 XVIII wieku powstają w Pradze obszerne i częste edycje grafiki artystycznej, poświęcone czeskiej wsi, zwłaszcza dobrom rodzimej szlachty. Cykle tych własnoręcznie kolorowanych grafik czasami swoim poziomem artystycznym wykraczały poza swoje przesłanie upominku czy studium topograficznego.
Nie tylko dobra wiejskie czeskiej arystokracji, ale także i sama Praga jest często stylizowana na "ogród krajobrazowy". Jej historyczna i przyrodnicza obfitość powoduje, iż Praga - jako w ogóle jedno z pierwszych miast Europy - staje się obiektem twórczości malarzy panoram. Weduta czy panorama to nie są proste dokumenty obrazowe, lecz prędzej poglądowa sugescja a - nawet - żądany obraz - w tym czasie żądany obraz miejsca ponadczasowego. Praga wedutystów aż do lat 30 XIX wieku ma w sumie i nade wszystko charakter znaku symbolicznego, znaku chwalebnej przeszłości miasta. Przypomina więc bardziej obraz poezji czeskich budzicieli narodowych, niż nowoczesne miasto jako takie, i miasto skrajnie sprzecznego fenomenu. Weduty stronią konsekwentnie od nowoczesnego "prozaicznego" wizerunku miasta lub jego części. Modernizacja, ucieleśniona m.in. standaryzacją budowli oraz nowym urbanizmem, czyni w Pradze postępy raczej w ukryciu i będzie podkreślana dopiero w następnym okresie, również w gatunku weduty miejskiej.
Na przekór temu można stwierdzić, iż twórczość artystów plastyków tego okresu otworzyła nowe możliwości związane z miastem, z jego nowoczesną "mitologią" i z wielobarwnym, ciągle zmieniającym się widowiskiem. Malarze stali się niezbędni jako twórcy teatralni, jako ilustratorzy mody i literatury rozrywkowej. Ten angaż artystów plastyków miał swoje znaczenie tym bardziej, że Praga od 80 lat XVIII wieku powiększała swoją rolę centrum życia teatralnego, i muzycznego, i rozwijała także swoją wyjątkową działalność literacką i wydawniczą.
Na podstawie ówczesnych komentarzy można wnioskować, że w Pradze nie istniała taka przepaść między kulturą dworską a pozostałą, jak w wielu innych stolicach, przy czym prawdopodobnie szczególnie dobrze powodziło się tu tzw. nurtowi średniemu. Wyjątkowość rzeczywistych towarzyskich i artystycznych wydarzeń kompensowano tu zacieraniem granic pomiędzy różnymi warstwami społeczeństwa i zaletą Pragi artystycznej stała się gotowość, z jaką przyswajano sobie tutaj przykłady innych miast w dziedzinie produkcji kulturalnej, przeznaczonej dla stosunkowo szerokiej publiczności. Zakres kultury rozrywkowej poszerzał się więc, a w przeciwieństwie do okresu poprzedniego, chodziło tu o nową jakość, o wypełnienie luki między sztuką sofistykowaną dla elit a produkcją przeznaczoną dla najszerszych warstw ludowych i - w rzeczy samej - propagandystyczną. Widowisko, wielostronne co do treści i formy, połączyło miasto ze sztukami plastycznymi. Zejście sztuki do poziomu "mieszczańskiego" wyprzedziło w Pradze u schyłku Oświecenia autonomizację tejże, a rosnące ambicje zmierzające do wielkich idei i wysokiego stylu musiały zaczekać na dalszy rozwój krajowego patriotyzmu oraz na nadejście Romantyzmu.
III. Praga jako miejsce tw órczości i prezentacji sztuki
Około 1800 roku w trakcie kilku dziesięcioleci doszło przede wszystkim do bezprecedensowej centralizacji sztuk plastycznych w Pradze. Odnosi się to do sztuki plastycznej w porównaniu z poprzednim wiekiem, kiedy malarze i rzeźbiarze przyjomawli wielkie zamówienia z wiejskich siedzib szlachty, z rezydencji biskupich i klasztorów. Poza tym proces centralizacji był w sztuce plastycznej o wiele szybszy niż w innych obszarach twórczości, jak np. w literaturze lub teatrze. Typ artysty plastyka epoki Oświecenia, tzn. znawcy sztuki, konserwatora lub zarządcy kolekcji oraz przede wszystkim nauczyciela rysowania spotkał się w Pradze z bardzo dobrym przyjęciem. Miasto to odznaczało się także swoją własną produkcją, wspierającą naukę sztuki, ew. rysowania, już na długo przed założeniem tutejszej Akademii Sztuk. Najpierw były to podręczniki rysunku figuralnego i pejzażowego, napisane w latach 80 XVIII wieku, którym towarzyszyło wówczas praskie wydanie słynnego traktatu o wyrazie twarzy ludzkiej autorstwa Charlesa le Bruna. Ta produkcja praska dowodzi dwie sprawy. Po pierwsze, typ amatora sztuki przekroczył granicę wyznaczoną wcześniej przez środowisko arystokratyczne, przedostając się do towarzystwa mieszczańskiego.Po drugie, aktywny dyletantyzm jako zjawisko zacierał różnice między idealistycznym amatorem sztuki a zawodowym, praktykującym artystą. Aktywny dyletantyzm, jakozjawisko, można określić jako pierwszy poziom nowej percepcji sztuk plastycznych w nowym społeczeństwie
Kolejne takie poziomy nowej percepcji "sztuki pięknej" w Pradze związane były już z prawdziwymi instytucjami - mianowicie z Akademią Sztuk a potem też z wystawami sztuki. Towarzystwo Patriotycznych Przyjaciół Sztuki, które najpierw zorganizowało Galerie Obrazów a później Akademię Sztuk, było wprawdzie stowarzyszeniem prywatnym, ale jego polityka zakładała oddziaływanie na szeroką publiczność, a ogólny kierunek określała wiedeńska administracja sztuką. Galeria Obrazów, w której znajdywały się głównie dzieła zapożyczone od rodzimej szlachty, uzupełniono zakupami z akcentem na bohemika i na stare dzieła sztuki. Płacówka miała wielbić kulturalną i historyczną sławę kraju w oczach zwiedzających gości i jednocześnie służyć młodym adeptom sztuki z Akademii. Pomimo, że w Galerii znajdowały się także eksponaty sztuki współczesnej, to jej stosunek do teraźniejszego miasta i jego życia ewoluował w pierwszych trzydziestu latach XIX wieku nieco inaczej niż w Akademii. Miało to zapewne związek z lokalizacją tych dwóch placówek w mieście. Galeria miała swoją siedzibę w starodawnych Hradčanach. To wprawdzie podwyższało szacunek jakim darzyli ją goście Pragi, ale równocześnie znalazła się w ten sposób poza właściwym centrum współczesnego miasta. Nie uległo to zmianie nawet po czasowym przyłączeniu się do niej założonego w 1818 r. Muzeum Narodowego, co podwyższyło jej atrakcyjność. Akademia zaś uzyskała od monarchy miejsce w najżywszym środku historycznego miasta, czyli przy staromiejskim końcu Mostu Karola, w największym w tych czasach gmachu Uniwersytetu Karola. Okoliczność, iż niedaleko stąd znajdowała się też szkoła pejzażystów, niebawem przyłączona do Akademii Sztuk, a także jeden a największych warsztatów graficznych Pragi, jak również pierwszy wyspecjalizowany sklep z dziełami sztuki, daje wyobrażenie o tym, że już w pierwszym okresie istnienia Akademii udało się jej zostać prawdziwym ośrodkiem nowoczesnej "przestrzeni artystycznej" miasta.
Na terenie Akademii Sztuk odbywały się też doroczne zebrania Towarzystwa Patriotycznych Przyjaciół Sztuki, połączone z odznaczaniem uczniów oraz z wystawami sztuki. Akademia ze względu na swój rozmiar przypominała raczej małe uczelnie w stolicach mniejszych państw, aniżeli "superuczelnie", jakimi w sąsiedztwie Czech były głównie dwie akademie: wiedeńska oraz dreźnieńska. Zaletami Pragi były: specjalizacja w wychowaniu do "sztuki pięknej" oraz rozgałęziony system nagród, co prawda skromniejszych, lecz umożliwiających udzielenia wsparcia dla większej ilości studentów. Z tego powodu praska Akademia Sztuk - podobnie jak gdziekolwiek indziej - centralizowała twórczość i prezentację sztuki plastycznej i szybko stała się środowiskiem niespotykanej dotąd autonomizacji sztuki, i - - jej oficjalizacji.
Wystawy sztuki w Pradze mają swój rodowód w wystawach prac konkursowych uczniów Akademii, które w 1821 r. zostały otwarte dla czeskich artystów spoza Akademii i jednocześnie też dla szerokiej publiczności oraz kupujących. Ta praska wystawa nie osiągała co do wielkości choćby ułamka rozmiaru innych, np. dreźnienksiej, ale za to odbywała się corocznie, czym nie mogła się poszczycić np.wiedeńska. Zbliżało to wystawę do zasad tworzącego się nowoczesnego rynku sztuki współczesnej i rozluźniało jej więzy z Akademią i doktrynami akademickimi. Pluralizm wartości i nurtów w sztuce, tak po stronie artystów, jak i ich odbiorców, jeszcze bardziej się zdramatyzował. Nastąpiło to po tym, jak na praskiej wystawie dorocznej artyści obcy zaczęli górować nad rodzimymi. Rok 1824, kiedy w Pradze po raz pierwszy wystawiali swoje dzieła zagraniczni malarze, można przyjąć za początek końca pierwszego kresu Pragi artystycznej. Okres ten zakończył się po 1830 roku wraz z odejściem starej gwardii artystów i ich mecenasów. Podobnie, jak pół wieku wcześniej, gdy się to zaczęło: wybuchły spory o pozycje artystów czeskich i ich patronów.
IV. Facit
Porównanie stanu sztuki plastycznej w Pradze początku i końca epoki około 1800 r. na pierwszy rzut oka daje zadowalający bilans. Powierzchowna historiografia sztuki stała się ofiarą wyobrażenia linearnej ewolucji od przysłowiowego zera do najwyższych szczytów, które to wyobrażenie narzucają nam też znamienne twierdzenia z tych czasów. Na przykład: podczas gdy w połowie lat 80 XVIII stulecia śmierć jednego z bezcennych najmłodszych talentów sztuki w ówczesnej publicystyce jest interpretowana jako symbol definitywnego upadku Pragi w roli metropolii sztuki, to w połowie lat 20 XIX wieku, mamy sytuację odwrotną: panuje duch triumfu, gdyż tworzy tu niezliczona ilość artystów, a przy tym utrzymuje się, że w Pradze udało się osiągnąć styl, wyraźnie odrębny od innych narodowych szkół sztuki.
Wnikliwsze studium wykazałoby, iż na początku i końcu tej ewolucji oddziaływały te same siły ostrego krytycyzmu i żarliwego patriotyzmu, i że samorefleksja tego okresu wewnętrznie i funkcjonalnie łączyła przeciwieństwa pesymizmu i optymizmu. Możliwość rzeczywistego rozkwitu sztuki plastycznej oraz jej głębsza specyfikacja w zgodzie z rolą stolicy, zostały podczas tego okresu zasygnalizowane, ale ich urzeczywistnienie zostawało jeszcze przez długi czas raczej życzeniem patriotycznych amatorów sztuki, niż bezdyskusyjną konstatacją.
Dla Pragi tego okresu pozostało typowe powiązanie sztuki z gustami szerszej publiczności, podczas gdy monumentalna "sztuka gelerii" mogła w większym stopniu odnosić sukcesy dopiero po wojnach napoleońskich. W Pradze nie istniała też prosta droga od wspaniałych przykładów starej sztuki i architektury w ramach formułowania wysokiego stylu do współczesnej twórczości artystycznej. Patriotyczni amatorzy sztuki przyjomawali ambiwalentne postawy i stawiali sobie trudne do pogodzenia wymagania. Takie podstawowe wyznaczniki jak to, że Praga z jednej strony chełpiła się średniowiecznymi zabytkami o ogólnoeuropejskim znaczeniu, a z drugiej tym, że miasto to stało się polem walki nowoczesnych narodowych oraz innych antagonistów, stwarzały dla nowej rodzimej sztuki plastycznej skomplikowaną i nietrwałą perspektywę. Mówiąc aforyzmem: cesarska twierdza Karlątejn pod Pragą nie mogła się stać ani habsburskim Franzensburgiem, ani krakowskim Wawelem. Nic to jednak nie zmienia w fakcie, że nowożytnia Praga, podobnie jak i Kraków, odgrywa rolę centrum nowożytniego, nowoczesnego historycyzmu.
PhDr. Roman Prahl
ur. 30. 5. 1949
studia: Historia sztuki - estetyka, Wydział filozofii Uniwersytetu Karola w Pradze, 1968-1974
Działalność badawcza: Galeria Narodowa w Pradze, 1977 - 1994 (kurator kolekcji malarstwa XIX wieku, sekretarz naukowy, edytor rocznika naukowego "The Bulletin of National Gallery in Prague"
Instytut historii sztuki, Uniwersytet Karola w Pradze (Wydział filozofii), 1994 - (od wiosny przewód habilitacyjny)
Publikacje: katalogy wystaw sztuki czeskiej XIX wieku oraz okresu przełomu XIX i XX wieku, w ostatnich latach także sztuki Pragi około roku 1800. Specjalizacja w temacie wzajemnych stosunków i komparacji narodowych szkół sztuki.
|
česky
po
polsku